Czy złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znęcania się nad zwierzęciem daje zawiadamiającemu możliwość uczestniczenia w postępowaniu przygotowawczym? Czy zawiadamiający ma jakieś prawa i czy może podejmować czynności we wszczętym postępowaniu? Wiedza na temat roli zawiadamiającego w postępowaniu karnym, a w zasadzie uprawnień (lub ich braku), może okazać się kluczowa w sytuacji odmowy wszczęcia czy umorzenia postępowania przygotowawczego.

Zawiadamiający a pokrzywdzony – definicja i podstawowe różnice

Zgodnie z art. 304 § 1 k.p.k., każdy, dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu (takimi przestępstwami są czyny stypizowane w art. 35 ust. 1, 1a i 2 u.o.z.), ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Osoba wypełniająca ten „społeczny” obowiązek będzie uznana za zawiadamiającego o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Jej rola – generalnie – będzie polegała więc na poinformowaniu organów ścigania o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Pokrzywdzony to natomiast – co do zasady – osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo (art. 49 § 1 k.p.k.).

Czy złożenie zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa sprawia, że zawiadamiający staje się pokrzywdzonym? Niekoniecznie. Czy ma to duże znaczenie w postępowaniu w sprawie o znęcanie się nad zwierzęciem? Ogromne. Pokrzywdzony (w sprawach o przestępstwa z art. 35 ust. 1, 1a, 2 u.o.z. bardzo często będzie to organizacja społeczna wykonująca prawa pokrzywdzonego, o czym niżej) posiada dużo dalej idące uprawnienia w postępowaniu przygotowawczym, niż te gwarantowane zawiadamiającemu, który jednocześnie pokrzywdzonym nie jest. Dlatego tak ważne jest, aby w praktyce nie mylić zawiadamiającego z pokrzywdzonym.

Pokrzywdzony w sprawach o przestępstwa z art. 35 ust. 1, 1a, 2 u.o.z.

W przypadku przestępstwa zabicia zwierzęcia czy znęcania się nad zwierzęciem w doktrynie i orzecznictwie uznano, że samo poszkodowane przestępstwem zwierzę nie jest „pokrzywdzonym” w znaczeniu, o którym mowa w art. 49 § 1 k.p.k. Wprowadzono jednak do ustawy o ochronie zwierząt art. 39, zgodnie z którego brzmieniem „w sprawach o przestępstwa określone w art. 35 ust. 1, 1a lub 2 oraz wykroczenia określone w art. 37, a także w postępowaniu w sprawach nieletnich o czyn karalny określony w art. 35 ust. 1, 1a lub 2, prawa pokrzywdzonego może wykonywać organizacja społeczna, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt„.

Organizacja społeczna może więc w takim postępowaniu przygotowawczym działać jako „pokrzywdzony” i w związku z tym wykonywać wszystkie ustawowe prawa pokrzywdzonego. Jednocześnie – mówiąc kolokwialnie – „zwykły” zawiadamiający nie będzie za pokrzywdzonego uznany*. Jeżeli więc zawiadamiający o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znęcania się nad zwierzęciem lub zabicia zwierzęcia składa takie zawiadomienie we własnym imieniu, jako osoba fizyczna, nie będzie mógł on nabyć statusu pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym*. Taką rolę może pełnić co do zasady jedynie organizacja społeczna, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt* (*poza sytuacją, w której to osoba trzecia znęca się nad zwierzęciem zawiadamiającego – zob. wyrok SN z dnia 16 stycznia 2014 r., sygn. akt V KK 370/13).

Przykład 1: Jan Kowalski był świadkiem znęcania się nad cudzym zwierzęciem. Złożył ustne zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na komisariacie Policji. Jan Kowalski nie będzie uznany za pokrzywdzonego.
Przykład 2: Anna Nowak, będąca upoważnionym przedstawicielem organizacji społecznej, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt dokonała interwencyjnego odbioru zwierzęcia. Następnie w imieniu tej organizacji uprawniona osoba złożyła zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znęcania się nad zwierzęciem. Organizacja ta może wykonywać prawa pokrzywdzonego w postępowaniu.
Przykład 3: Policja z urzędu wszczęła dochodzenie w sprawie znęcania się nad zwierzęciem. O wszczęciu postępowania przygotowawczego dowiedziała się organizacja społeczna, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt. Organizacja ta może złożyć oświadczenie o wykonywaniu w postępowaniu praw pokrzywdzonego (pomimo iż nie była jednocześnie zawiadamiającym).

Uprawnienia pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym

Wyżej wskazywałam, że pokrzywdzony posiada szersze uprawnienia w postępowaniu przygotowawczym, niż te gwarantowane zawiadamiającemu, który jednocześnie pokrzywdzonym nie jest. Sama osoba, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie zostanie w zasadzie jedynie powiadomiona o wszczęciu, odmowie wszczęcia albo o umorzeniu postępowania (art. 305 § 4 k.p.k.). Jeżeli osoba, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie, nie zostanie w ciągu 6 tygodni powiadomiona o wszczęciu albo odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, może wnieść zażalenie do prokuratora nadrzędnego albo powołanego do nadzoru nad organem, któremu złożono zawiadomienie (art. 306 § 3 k.p.k.).

Pokrzywdzony natomiast – w odróżnieniu od zawiadamiającego – jest stroną w postępowaniu przygotowawczym (art. 299 § 1 k.p.k.). Jeżeli to pokrzywdzony składa zawiadomienie o przestępstwie, na jego wniosek wydaje mu się potwierdzenie złożenia takiego zawiadomienia (art. 304b k.p.k.).

Co dalej?

Zgodnie z art. 306 § 1 k.p.k., na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa (również dochodzenia, zob. art. 325a § 2 k.p.k.) przysługuje zażalenie m.in. pokrzywdzonemu, a także osobie która złożyła zawiadomienie o przestępstwie, ale tylko jeżeli wskutek przestępstwa doszło do naruszenia jej praw. W przypadku zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa z art. 35 ust. 1, 1a lub 3 u.o.z. przez świadka – osobę fizyczną, z tą drugą sytuacją generalnie nie będziemy mieć do czynienia. Na postanowienie o umorzeniu śledztwa (również dochodzenia, zob. art. 325a § 2 k.p.k.) przysługuje natomiast zażalenie m.in. stronom (….) i osobie niebędącej pokrzywdzonym, która złożyła zawiadomienie o konkretnym, wymienionym w tym przepisie przestępstwie, stypizowanym w Kodeksie karnym, jeżeli postępowanie karne wszczęto w wyniku jej zawiadomienia, a wskutek tego przestępstwa doszło do naruszenia jej praw (§ 1a). Przestępstwa z art. 35 ust. 1, 1a lub 3 u.o.z. w tym katalogu się nie zawierają.

Jaki więc z tego wniosek? Co do zasady tylko wówczas zawiadamiający o popełnieniu przestępstwa z art. 35 ust. 1, 1a lub 2 u.o.z. będzie mógł wnieść zażalenie na postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzenie postępowania przygotowawczego, jeżeli jednocześnie będzie on w tym postępowaniu pokrzywdzonym (wykonującym prawa pokrzywdzonego).

Przykład: Jeżeli osoba fizyczna (dajmy na to Jan Kowalski) zawiadomi odpowiedni organ o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znęcania się nad zwierzęciem, ale postępowanie przygotowawcze nie zostanie wszczęte (zostanie wydane postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia), brak będzie możliwości zaskarżenia takiego postanowienia. Jednakże, jeżeli zawiadomienie takie złoży organizacja społeczna, której statutowym celem działania jest ochrona zwierząt, wykonująca prawa pokrzywdzonego w postępowaniu, będzie miała ona legitymację do wniesienia zażalenia.

Pokrzywdzony ma również szereg innych uprawnień w postępowaniu. Może on przykładowo składać wnioski o dokonanie czynności śledztwa i wziąć udział w takich czynnościach (art. 315 § 1 i 2 k.p.k., art. 317 § 1 k.p.k.), a także przeglądać akta postępowania przygotowawczego (po uzyskaniu zgody prowadzącego postępowanie – art. 156 § 5 k.p.k.). Warto przy tym wiedzieć, że – za zgodą prokuratora – akta w toku postępowania przygotowawczego mogą być w wyjątkowych wypadkach udostępnione także innym osobom.

Najważniejszymi w mojej ocenie uprawnieniami, zaraz po możliwości wniesienia zażalenia w przedmiocie odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania przygotowawczego, są: możliwość działania pokrzywdzonego w charakterze oskarżyciela posiłkowego w postępowaniu przed sądem (art. 53 k.p.k.), a także możliwość (po spełnieniu określonych w ustawie warunków) wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia do sądu (art. 55 § 1 w zw. z art. 330 § 2 k.p.k.).

Podsumowanie

Zdaję sobie sprawę, że ten wpis jest dość skomplikowany i „prawniczy” (chociaż mam nadzieję, że przykłady trochę sprawę rozjaśniły), dlatego tutaj małe podsumowanie:

1. Terminy „zawiadamiający” i „pokrzywdzony” to nie synonimy, choć w niektórych sytuacjach faktycznych zawiadamiającym i pokrzywdzonym będzie ta sama osoba;
2. Pokrzywdzony (lub organizacja społeczna wykonująca prawa pokrzywdzonego) ma dużo szersze uprawnienia w postępowaniu przygotowawczym niż tylko zawiadamiający;
3. W przypadku składania zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 35 ust 1, 1a lub 2 u.o.z. koniecznie należy wziąć pod uwagę treść art. 39 u.o.z.