Część I podsumowania instagramowego cyklu szkoleniowego

W przestrzeni publicznej pojęcia „prawa zwierząt” i „prawo zwierząt” są często mylone. Jakie jest ich znaczenie?

PRAWO ZWIERZĄT
Zbiorcza nazwa na przepisy dotyczące zwierząt wprost (jak regulacje ustawy o ochronie zwierząt), ale również takie przepisy, które regulują postępowanie w sytuacjach faktycznych, które mają za przedmiot zwierzęta (najczęściej chodzi o przepisy dotyczące rzeczy).

PRAWA ZWIERZĄT
Koncepcja na tę chwilę bardziej filozoficzna niż prawnicza, jako że w polskim systemie prawa zwierzęta nie są rzeczą, ale nie są również podmiotem prawa, więc – z cywilistycznego punktu widzenia – nie mogą mieć „swoich” praw. Niejednokrotnie jednak używa się tego sformułowania w pewnej przenośni, mając na myśli „odbicie” obowiązków człowieka względem zwierzęcia, jak nakaz humanitarnego traktowania (zwierzę „ma prawo” do humanitarnego traktowania).

Prawa zwierząt: za i przeciw

Prawa zwierząt to termin wykorzystywany w filozofii już regularnie, natomiast w prawie mamy z nim większy problem. Dlaczego? Wszyscy pamiętamy chyba debatę sprzed kilku lat, w której jeden z polityków upierał się, że prawa zwierząt nie istnieją. Z punktu widzenia prawa cywilnego faktycznie można tak powiedzieć, bo – pomimo dereifikacji zwierząt – w naszym porządku prawnym zwierzęta wciąż nie są osobami, a więc – cywilistycznie – nie mają żadnych „swoich” praw.

Czy powinniśmy zatem jednak dążyć do uznania, że zwierzęta mają prawa?

Uznanie, że zwierzęta mają pewne podstawowe prawa, których nie możemy im dowolnie odebrać byłoby zdecydowanym krokiem w stronę zwiększenia ich ochrony. Zwierzęta miałyby pewne prawa tylko dlatego, że żyją, nie byłyby one związane z moralnymi obowiązkami ludzi wobec zwierząt. Tylko w taki sposób faktycznie doprowadzić można byłoby do prawdziwej dereifikacji i to jest kluczowy argument za wprowadzeniem „praw zwierząt”. 

Krytycy takiego rozwiązania twierdzą jednak, że jest to niemożliwe, ponieważ zwierzęta nie mogą podejmować moralnych wyborów, nie mają żadnych obowiązków, a więc nie mogą być uznane za osoby, a w konsekwencji posiadać własnych praw. Jest to argument, który kontruje się próbą wprowadzenia tzw.„trzeciej drogi”: zwierzę miałoby mieć uregulowany status nie rzeczy, ale też nie podmiotu. Problemem obecnie nie do rozwiązania jest jednak brak możliwości faktycznego egzekwowania praw każdego zwierzęcia, ze względu na użytkowy status wielu z nich (przede wszystkim zwierząt tzw. hodowlanych). 

Oczywiście, w dalszym ciągu uznać należy, że niedosłowne używanie terminu „prawa zwierząt” jest dopuszczane, a nawet wskazane. W taki sposób, dzięki dereifikującemu językowi wpływamy na kształtowanie pozytywnego stosunku ludzi do zwierząt.

Prawo zwierząt w Polsce

Termin „prawo zwierząt” wyjaśniony został powyżej. W skrócie – są to po prostu przepisy dotyczące zwierząt. Gdzie się one znajdują? Nie tylko w ustawie o ochronie zwierząt! Faktycznie, jest to główny akt prawny, dotyczący humanitarnej ochrony zwierząt w Polsce. Wiele innych ustaw i rozporządzeń dotyczy jednak zwierząt w innych aspektach – przede wszystkim w zakresie ochrony gatunkowej i użytkowej zwierząt:

• Ustawa o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych
• Prawo łowieckie
• Ustawa o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt
• Ustawa o zakładach leczniczych dla zwierząt
• Ustawa o rybactwie śródlądowym
• Ustawa o rybołówstwie morskim
• Ustawa o organizacji hodowli i rozrodzie zwierząt gospodarskich
• Ustawa o identyfikacji i rejestracji zwierząt
• Ustawa o ochronie przyrody
• Ustawa o gatunkach obcych
• Ustawa o inspekcji weterynaryjnej
• Rozporządzenie w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt
• Rozporządzenie sprawie zasad i warunków wyłapywania bezdomnych zwierząt

Co ciekawe, przepisów dotyczących zwierząt należy szukać nie tylko w aktach prawnych, które dotyczą stricte zwierząt. Przykładowo, przepisy dotyczące zwierząt pracujących w służbach znajdują się w ustawie o Straży Granicznej, o Obronie Ojczyzny, o Policji, o Państwowej Straży Pożarnej, Służbie Więziennej czy o Służbie Ochrony Państwa.

Prawo zwierząt w UE 

Zgodnie z art. 13 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej, przy formułowaniu i wykonywaniu polityki rolnej, rybołówstwa i transportu Unii oraz jej polityk dotyczących rynku wewnętrznego, badań i rozwoju technologicznego oraz przestrzeni kosmicznej, Unia i Państwa Członkowskie w pełni uwzględniają wymagania w zakresie dobrostanu zwierząt jako istot zdolnych do odczuwania, przy równoczesnym przestrzeganiu przepisów prawnych i administracyjnych oraz zwyczajów Państw Członkowskich związanych w szczególności z obyczajami religijnymi, tradycjami kulturowymi i dziedzictwem regionalnym. Przepis ten odgrywa rolę podstawowej, ogólnej regulacji dotyczącej zwierząt na poziomie UE.

Na prawo zwierząt UE składają się jednak przede wszystkim rozporządzenia (obowiązujące w krajach członkowskich bezpośrednio) i dyrektywy, które każdy kraj członkowski musi transponować do swojego porządku prawnego.

Obowiązujące regulacje unijne w zakresie zwierząt dotyczą:

• zwierząt tzw. gospodarskich (2 rozporządzenia: w sprawie ochrony zwierząt podczas transportu i związanych z tym działań, w sprawie ochrony zwierząt podczas ich uśmiercania i 5 dyrektyw: dotycząca ochrony zwierząt hodowlanych, ustanawiająca minimalne normy ochrony kur niosek, w sprawie ustanowienia minimalnych zasad dotyczących ochrony kurcząt utrzymywanych z przeznaczeniem na produkcję mięsa, ustanawiająca minimalne normy ochrony świń, ustanawiająca minimalne normy ochrony cieląt)
• zwierząt tzw. dzikich i objętych ochroną gatunkową (rozporządzenie zakazujące używania potrzasków, rozporządzenie w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi)
• zwierząt tzw. laboratoryjnych (dyrektywa w sprawie ochrony zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych i rozporządzenie zakazujące testowania kosmetyków na zwierzętach)
• zwierząt tzw. towarzyszących (rozporządzenie w sprawie przemieszczania o charakterze niehandlowym zwierząt domowych i rozporządzenie zakazujące wprowadzania do obrotu oraz przywozu skór z kotów i psów oraz produktów zawierających takie skóry)

Więcej na temat prawa zwierząt w UE i zmian, które w nim zachodzą, przeczytacie tu.